Co kryje etykieta produktu spożywczego?

Zdaję sobie sprawę, że w dzisiejszych czasach, gdzie czas to pieniądz, czytanie etykiet dla większości z Was to marnotrawienie swojego cennego czasu. Dla jednych jest to czarna magia. Dla innych niepotrzebna głupota a dla nielicznych konieczna codzienność. Istnieje pewien odsetek ludzi, którzy mając wiedzę i chęci na wnikliwe zaznajomienie się z etykietami zamieszczonymi na opakowaniach produktów spożywczych, zwracają uwagę na stopień przetworzenia i ŚWIADOMIE wybierają produkty jak najbardziej naturalne (czyli bez zbędnych „E”).

Zacznijmy od tego, że etykieta produktu spożywczego to nic innego jak łatwo dostępne źródło informacji o żywności dla konsumenta. Postaram się w łatwy i przystępny sposób odczarować ten temat, licząc na to, że czytanie etykiet stanie się Twoim nawykiem. Dobrym nawykiem. Zgodnie z polskim prawem oraz regulacjami prawnymi Unii Europejskiej, na etykiecie produktu spożywczego muszą zostać zamieszczone następujące informacje:

  1. Nazwa produktu – dotyczy każdego produktu spożywczego, zarówno opakowanego jak i żywności nieopakowanej. Obligatoryjnie powinna się znajdować na każdej etykiecie, witrynie chłodniczej lub półce sklepowej w celu identyfikacji produktu i odpowiadać nazwie odpowiedniej dla danego produktu i ustalonej w przepisach obowiązujących w naszym kraju. Nazwa produktu to podstawowy element oznakowania etykiety. Zgodnie z Rozporządzeniem (UE) NR 1169/2011 nazwą środka spożywczego jest jego nazwa przewidziana w przepisach, natomiast, gdy brak takiej nazwy, jego nazwą jest nazwa zwyczajowa bądź opisowa np. ciasta kruche oblane mleczną czekoladą z kawałkami orzechów laskowych. Kilka przykładów nazw określonych przepisami prawa: ⚠nazwa masło jest zarezerwowana wyłącznie dla produktów bez dodatku tłuszczu roślinnego, w których zawartość tłuszczu mlecznego nie może być mniejsza niż 80%. ⚠woda smakowa zgodnie z polskim prawem jest napojem a nie wodą i nazwą woda nie może być określana. Wody smakowe zawierają w składzie cukier (nierzadko 12 łyżeczek w 1,5 l ❗❗❗) i/lub syrop glukozowo-fruktozowy; spożywając wody smakowe dostarczasz sobie pustych kalorii, znikomą ilość soku, niewiadomego pochodzenia aromaty, benzoesan sodu oraz kwas cytrynowy. Omijaj je szerokim łukiem. ⚠sok 100% to nazwa zarezerwowana dla produktów bez dodatku cukru i/lub jego zamienników a także innych substancji dodatkowych (tj. konserwanty, barwniki, aromaty, substancje poprawiające właściwości organoleptyczne). Sok 100% to 100% owoców w soku.
  2. Wykaz składników – na etykiecie produktu spożywczego obligatoryjnie musi znaleźć się wykaz składników, z których produkt został wytworzony. Pamiętaj! Składniki zawsze wymienione są w kolejności malejącej tzn., że składniki występujące na początku znajdują się w największej ilości. Przy kilku pierwszych składnikach może zostać podana ich wartość procentowa. Wybieraj produkty, które cechują się największą zawartością składnika zasadniczego np. wybierając wędlinę sprawdzaj zawartość i rodzaj mięsa wykorzystanego na 100 g produktu. Im większa zawartość tym lepiej. Na opakowaniu znajdziesz także informację o zawartości substancji dodatkowych tj. konserwanty, barwniki, aromaty, stabilizatory etc., czyli naszych nieszczęsnych „E” składnikach, o których w kolejnych lekcjach z czytania etykiet. Uwaga! Jeśli na pierwszym lub drugim miejscu listy składników danego produktu znajduje się cukier, odłóż go na półkę. To na pewno nie będzie zdrowy wybór. Ważne! Nie wszystkie składniki z nazwą „E” są szkodliwe. Ale złota zasada jest taka – im krótsza lista składników tym lepiej. Jeśli nie rozumiesz składu produktu, lepiej z niego zrezygnuj.
  3. Informacja o alergenach – jeśli jesteś alergikiem, posiadasz nietolerancje pokarmowe lub jesteś predysponowany do tego typu zaburzeń stanu zdrowia w spisie produktów szukaj składników alergennych oraz ich pochodnych, ponieważ mogą one stanowić potencjalne zagrożenie dla Twojego zdrowia. Są one wyraźnie wyszczególnione (np. pogrubione, napisane inną czcionką) spośród innych składników (producent ma prawny obowiązek wykazania składników alergennych na opakowaniu produktu). W przypadku, gdy nazwa produktu sama w sobie stanowi informację o alergenach np. „mąka pszenna”, producent nie ma prawnego wymogu dodatkowego oznaczenia, że taki produkt zawiera gluten. Znajdująca się na opakowaniu informacja: „może zawierać śladowe ilości soi, mleka, orzechów arachidowych” itp. świadczy, że w trakcie procesu technologicznego produkt mógł zostać zanieczyszczony tymi składnikami alergennymi, ale same w sobie nie stanowią one składnika tego produktu spożywczego.
  4. Skład jakościowy produktu – informacja o procentowej zawartości danego składnika w produkcie np. o ilości owoców użytych do produkcji dżemu.
  5. Termin przydatności do spożycia lub data minimalnej trwałości – data minimalnej trwałości dostarcza informacji o czasie do którego produkt zachowuje swoje właściwości pod warunkiem, że będzie prawidłowo przechowywany (dotyczy produktów o dłuższym okresie przydatności do spożycia np. makarony, kasze czy czekolada, która po upływie tego terminu może pokryć sią białym nalotem). Na etykiecie widnieje sformułowanie „najlepiej spożyć przed…” lub „najlepiej spożyć przed końcem…”. W przypadku produktów o krótkim terminie ważności, szybko psujących się podaje się sformułowanie „należy spożyć do” – po upływie tego terminu produkt uznawany jest za niebezpieczny i nie należy go spożywać. Zgodnie z prawem, niektóre produkty spożywcze są zwolnione z oznaczania datą minimalnej trwałości, są to: świeże warzywa i owoce, w tym ziemniaki, wina, napoje alkoholowe (o zawartości alkoholu min. 10%), wyroby piekarnicze i cukiernicze, które zostaną spożyte w ciągu 24 h od ich produkcji, ocet, sól kuchenna, cukier, gumy do żucia.
  6. Informacja dotycząca warunków przechowywania – np w niskiej temperaturze, aby zapobiec zepsuciu się produktu spożywczego (dotyczy np. mrożonek, jogurtów).
  7. Instrukcja dotycząca odpowiedniego przygotowania produktu (produkty instant).
  8. Wartość energetyczna produktu – wartość dostępnej energii wyrażonej w kilodżulach (kJ) i kilokaloriach (kcal). O kaloryczności produktu decyduje w głównej mierze zawartość tłuszczu, ponieważ 1 g tłuszczu dostarcza aż 9 kcal (w przypadku białek i węglowodanów będą to 4 kcal, a błonnika 2 kcal).
  9. Wartość odżywcza produktu czyli zawartość węglowodanów, białka i tłuszczu w 100 g lub 100 ml bądź w określonej porcji produktu proponowanej do spożycia. Charakteryzuje produkt pod kątem przydatności do pokrycia naszych potrzeb żywieniowych. Obowiązkowo wyszczególnione na etykiecie są informacje dotyczące: ilości tłuszczu, w tym nasyconych kwasów tłuszczowych, węglowodanów, w tym cukrów, białka i soli/sodu.
  10. Cechy żywieniowe – jakie jest przeznaczenie produktu np. produkt o obniżonej zawartości tłuszczu, produkt bezglutenowy, produkt dla diabetyków, środek spożywczy specjalnego przeznaczenia żywieniowego.
  11. Oświadczenia żywieniowe lub oświadczenia zdrowotne – np. „wapń jest potrzebny dla prawidłowego wzrostu i rozwoju kości u dzieci”.
  12. Wskazane dzienne spożycie – Guideline Daily Amounts (GDA) – wskazuje wartości poziomu spożycia energii i poszczególnych składników odżywczych w codziennej diecie (obliczone dla zdrowej osoby dorosłej o prawidłowej masie ciała i przeciętnym poziomie aktywności fizycznej). Pozwala na bieżące kontrolowanie poziomu dziennego spożycia produktów pod względem energetycznym i wartości odżywczej.
  13. Masa netto i numer serii – waga produktu bez opakowania i jego partia.
  14. Dane identyfikujące producenta.
  15. Pochodzenie – informacja obowiązkowa dla miodów, ryb, wołowiny, jaj, win i napojów spirytusowych, oliwy z oliwek, warzyw i importowanego drobiu.
  16. Informacja o składnikach genetycznie modyfikowanych – jeśli jego zawartość przekracza 0,9% np. niektóre odmiany soi.

Znakowanie produktów spożywczych jest standaryzowane i podlega z góry ustalonym zasadom. Etykiety muszą być czytelne i zrozumiałe. Nie mogą wprowadzać konsumenta w błąd ani przypisywać produktowi właściwości, których nie posiadają np. zapobiegania chorobom lub ich leczenia ani odwoływać się do takich właściwości. Przestrzeganie tych zasad przez producentów świadczy o ich wiarygodności i uczciwości.

Przepisy krajowe dotyczące znakowania żywności
1. Ustawa z dnia 21 grudnia 2000 roku, o jakości handlowej artykułów rolno – spożywczych.
2. Od 13 grudnia 2014 r. Ustawa z dnia 7 listopada 2014 r. o zmianie ustawy, o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych oraz ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia
3. Ustawa o bezpieczeństwie żywności i żywienia z dnia 25 sierpnia 2006 r. (t.j. Dz.U. z 2015r, poz. 594)
4. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 23 grudnia 2014 roku w sprawie znakowania poszczególnych rodzajów środków spożywczych.
5. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 13 kwietnia 2004 r. w sprawie szczegółowego zakresu i sposobu znakowania niektórych grup i rodzajów artykułów rolno-spożywczych kodem identyfikacyjnym partii produkcyjnej.
6. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 3 października 2003 roku w sprawie szczegółowych wymagań w zakresie jakości handlowej miodu.
7. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 30 września 2003 r. w sprawie szczegółowych wymagań w zakresie jakości handlowej soków i nektarów owocowych.
8. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 29 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych wymagań w zakresie jakości handlowej dżemów, konfitur, galaretek, marmolad, powideł śliwkowych oraz słodzonego przecieru z kasztanów jadalnych.